Kaşıntı (pruritus), dermatolojik hastalıkların çoğunda en sık karşılaşılan semptomlardan biri olup, hastaların yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyen temel bir klinik göstergedir. Klinik gözlemler, belirli gıda maddelerinin tüketimi ile kaşıntı hissindeki artış ve semptom şiddeti arasında doğrudan bir ilişki olduğunu ortaya koymaktadır. Günlük diyette yer alan bazı besinlerin ihtiva ettiği çeşitli kimyasal bileşenlerin, kaşıntı patofizyolojisinde rol oynayan pruritojenik mediyatörlerin salınımını tetikleyerek semptomatik şiddeti artırabildiği bilinmektedir.

Bu bağlamda, hastaların diyet içerikleri ile kaşıntı şiddeti arasındaki ilişki konusunda bilimsel temellere dayalı olarak bilgilendirilmesi, kaşıntı yönetimini optimize edecek ve altta yatan primer cilt hastalığının tedavi başarısını/prognozunu olumlu yönde etkileyecektir.

Dermatolojik patolojilerde diyet ve kaşıntı (pruritus) arasındaki ilişki, gıdaların içeriğinde bulunan farmakolojik aktif maddelerin doğrudan veya dolaylı yollarla mast hücre degranülasyonuna yol açmasıyla açıklanmaktadır. Cilt hastalıklarında kaşıntı eşiği düştüğü için, normalde tolere edilebilen besinler inflamatuar süreçte semptomların şiddetlenmesine neden olabilir.

Kaşıntı pek çok dermatolojik ve sistemik hastalığın ortak semptomu olup, kişide kaşıma dürtüsü uyandıran nahoş bir duyusal deneyim olarak tanımlanmaktadır. Kaşıntı uyaranı, ciltte epidermisin stratum granulosum tabakasına kadar uzanan serbest sinir uçlarına sahip intraepidermal sinir lifleri aracılığıyla algılanır. Alınan bu duyusal sinyal; miyelinsiz, afferent ve histamine duyarlı C-lifleri vasıtasıyla omurilik, medulla spinalis'teki lateral spinotalamik traktusa iletilir. Sinyal buradan beyinde üst merkezlere; anterior ve posterior singulat korteks, somatosensör alanlar (I ve II), supramarjinal girus ve inferior parietal lob gibi kaşıntının kortikal projeksiyon bölgelerine taşınarak işlenir. Sonrasında elimizin içgüdüsel olarak yönelip hemen gidermeye çalıştığı bir eyleme ve nahoş bir hise dönüşür. 

Kaşıntıyı yaratan nedenler, kaşıntıya neden olan mediatörler (pruritojenler) ve reseptörler (pruriseptörler), derideki periferik sinirler (özellikle C lifleri) ve merkezi sinir sistemindeki (somatosensoryal korteks) yolları ile bunların birbirleriyle iletişimleri oldukça karmaşık bir konudur.

Güncel veriler, kaşıntının sayısız mediatör (pruritojen) tarafından düzenlendiğini göstermektedir. Kaşıntı patogenezinde rol oynayan temel (primer) kimyasal aracılar arasında Histamin, Triptaz, Katepsin S ve İnterlökin-31 (IL-31) yer almaktadır. Süreci modüle eden sekonder faktörler ise; Prostaglandin E1 ve E2, Substans P, μ-opioid reseptör agonistleri, Sinir Büyüme Faktörü (NGF) ve İnterlökin-2 (IL-2) gibi nöroaktif ve inflamatuar moleküllerdir. 

Belirli gıda maddelerinin muhteviyatında bulunan spesifik protein ve kimyasallar pruritojen içerirler yada kaşıntı patofizyolojisinde rol oynayan aracı maddelerin salınımını tetiklediği literatürde geniş yer bulmaktadır.

• Histamin Bakımından Zengin ve Histamin Salgılatıcı Gıdalar: Kaşıntının en yaygın mediyatörü olan histamin, bazı gıdalarda yüksek miktarda bulunur veya vücutta histaminin serbest kalmasına neden olur:
  • Fermente Ürünler: Olgunlaştırılmış peynirler, sirke, turşu ve fermente içecekler yüksek oranda histamin içerir.
  • İşlenmiş Etler: Salam, sosis ve tütsülenmiş şarküteri ürünleri hem histamin hem de koruyucu katkı maddeleri (nitrit/nitrat) nedeniyle pruritusu tetikleyebilir.
  • Deniz Ürünleri: Özellikle taze olmayan balıklar ve kabuklu deniz canlıları zengin histidin içermektedir. Histidinin histamine dönüşmesi (scombroid reaksiyonu) nedeniyle güçlü pruritojenik etki gösterirler.,
• Vazoaktif Aminler ve Salisilat İçeren Gıdalar:
  • Baharatlı ve Acı Gıdalar: Kapsaisin içeren biberler ve yoğun baharatlar, kutanöz vazodilatasyonu (damar genişlemesini) artırarak kaşıntı eşiğini düşürür ve nörojenik inflamasyonu tetikler.
  • Bazı Meyve ve Sebzeler: Patlıcan, domates, ıspanak ve çilek gibi besinler hem histamin salgılatıcı özellikleri hem de doğal salisilat içerikleriyle bilinmektedir.
  • Sitrus Meyveleri: Portakal, limon ve greyfurt gibi asiditesi yüksek meyveler, mast hücrelerinden mediyatör salınımını kolaylaştırabilir. 
• Katkı Maddeleri ve Koruyucular: Hazır gıdalarda bulunan yapay renklendiriciler (tartrazin vb.), tatlandırıcılar ve koruyucular (benzoatlar), psödoalerjik reaksiyonlar üzerinden kaşıntı şiddetini artırabilmektedir. Tahıl ürünlerinde oksidasyonu, renk ve koku değişimini önlemek amacıyla kullanılan Bütillenmiş Hidroksitoluen (BHT) ve Bütillenmiş Hidroksianisol (BHA) gibi koruyucu kimyasallar, kronik alerjik reaksiyonlarla ilişkilendirilmektedir. Literatürde, bu tür kimyasal maddelerin kümülatif etkisiyle saç foliküllerini etkileyebildiği, kafa derisinde birikim yaparak lokalize kaşıntıya (scalp pruritus) sebebiyet verebildiği bildirilmiştir. 
• Gıdalarda bulunan doğal proteinler, fitokimyasallar içerikleri: 
  • Yumurtada bulunan ovalbumin ve ovomusin, balıklardaki parvalbumin, kuruyemişlerdeki oleosinler, legumin ve visilinler gibi protein yapısındaki bileşenlerin direkt veya indirekt yollarla kaşıntı yanıtını indüklediği bilinmektedir.
  • Meyve ve sebzelerde bulunan çeşitli fitokimyasalların da belirli bireylerde pruritusu tetiklediği saptanmıştır. Bunlar arasında; Brassicaceae (lahana) ailesindeki glukosinolatlar, ıspanak, maydanoz ve yeşil soğanda bulunan karotenoidler, domates ve maruldaki flavonoller ile üzümdeki antosiyanidinler öne çıkmaktadır.  Ayrıca, gıdalardaki bu biyoaktif bileşenlerin sistemik inflamatuar yanıtları modüle edebildiği gösterilmiştir. 

Bu nedenle, cilt hastalıklarında belirli gıda maddelerinden kaçınma konusunda bilgilendirme, hastaların kaşıntılarını hafifletmelerine ve  daha iyi yönetilmesine yardımcı olacaktır.